Skurcze łydek to nie sól: jak jedna kopalnia z 1923 roku wymyśliła mit elektrolitów
  • Skurcze łydek? To nie sól
  • Kopalnia 1923: Neville Moss i górnicy, którzy pili za dużo
  • Słona woda pomogła częściowo - i tak narodził się mit
  • Schwellnus: żadna publikacja nie pokazała niskiego sodu przy skurczu
  • Teoria nerwowo-mięśniowa: zmęczenie osłabia hamulec
  • Sok z ogórków: odruch nerwowy, nie elektrolity
  • Gatorade nie zapobiega skurczom - i nikt tego nie nagłaśniał
  • Co mówić biegaczowi ze skurczem na 30. kilometrze
  • Paradoks stężenia: mniej soli w ciele, więcej we krwi
  • 🎙️Podcast

Skurcze łydek to nie sól: jak jedna kopalnia z 1923 roku wymyśliła mit elektrolitów

Redakcja AkademiaBiegu.pl•Opublikowano: 02.10.2026
  • Skurcze łydek? To nie sól
  • Kopalnia 1923: Neville Moss i górnicy, którzy pili za dużo
  • Słona woda pomogła częściowo - i tak narodził się mit
  • Schwellnus: żadna publikacja nie pokazała niskiego sodu przy skurczu
  • Teoria nerwowo-mięśniowa: zmęczenie osłabia hamulec
  • Sok z ogórków: odruch nerwowy, nie elektrolity
  • Gatorade nie zapobiega skurczom - i nikt tego nie nagłaśniał
  • Co mówić biegaczowi ze skurczem na 30. kilometrze
  • Paradoks stężenia: mniej soli w ciele, więcej we krwi

Skurcze łydek? To nie sól

Tim Noakes, lekarz i fizjolog wysiłku, autor książki „Waterlogged: The Serious Problem of Overhydration in Endurance Sports”, kończy czwarty rozdział swojej książki pytaniem, które zna każdy biegacz: czy skurcz łydki na trasie rzeczywiście oznacza brak soli w pocie - czy coś zupełnie innego?

Skurcze łydek - mit soli w pocie, Waterlogged rozdział 4

Kopalnia 1923: Neville Moss i górnicy, którzy pili za dużo

Odpowiedzi trzeba szukać w Anglii, u K. Neville’a Mossa, profesora górnictwa na uniwersytecie w Birmingham, który badał górników pracujących w upale głęboko pod ziemią. Pocili się od 400 do 1450 mililitrów na godzinę - a pili od 730 do 1775 mililitrów na godzinę. Więcej wody niż potu. Skurcze mięśni dotykały akurat tych, którzy pili najwięcej zwykłej wody.

Kopalnia 1923 - górnicy w upale pod ziemią, geneza mitu

Moss znał już wtedy publikacje o „zatruciu wodą” u zwierząt - wymuszone picie prowadziło u nich do drgań mięśni i konwulsji. Sprawdził też mocz górników ze skurczami: był prawie pozbawiony chlorków, bo nerki wyciągnęły z niego sól, jaka jeszcze została. To nie wyglądało jak wysuszenie się w pocie. To wyglądało jak rozcieńczenie. Wniosek Mossa: skurcz górnika to efekt przelania organizmu wodą, nie wyczerpania soli w pocie.

Moss 1923 - więcej wody niż potu, skurcze mięśni

Sama fizjologia potwierdza jego intuicję: pot ma niższe stężenie sodu niż krew, więc samo pocenie zagęszcza sód we krwi, nie rozcieńcza go. Żeby stężenie sodu we krwi faktycznie spadło, trzeba dolewać wody szybciej, niż się ją wypaca - albo pić dużo zwykłej wody w sytuacji, gdy nerki podczas wysiłku pracują gorzej i nie nadążają z utrzymaniem prawidłowego stężenia.

Słona woda pomogła częściowo - i tak narodził się mit

Moss postanowił sprawdzić swoją teorię, podając górnikom słoną wodę: 10 gramów soli na galon, czyli około 3,8 litra - stężenie sodu blisko 3 razy wyższe niż w napoju Gatorade. Czterem z siedmiu górników zrobiło się lepiej. Jednemu było gorzej. To słaby efekt jak na twardy dowód, że skurcze to niedobór soli - ale wystarczył, żeby teoria poszła w świat.

Słona woda - eksperyment Mossa, 4 z 7 poprawa

Sam Moss napisał zresztą jasno, że skurcze pojawiają się, gdy ignoruje się ostrzeżenia przed piciem zbyt dużej ilości zwykłej wody. Mimo to w latach 20. i 30. XX wieku fizjolog Haldane i inni zbudowali na jego pracy zupełnie inny model: pocisz się, pijesz wodę, nerki podczas wysiłku odpuszczają, sód spada, mięśnie się kurczą. Brakowało dowodu z krwi - mierzono stężenie chlorku w moczu, nie sód bezpośrednio we krwi. Mimo to przez kolejną dekadę uznano ten model za udowodniony, a Gatorade Sports Science Institute i American College of Sports Medicine promowały go jeszcze w 2007 roku - 84 lata po pracy Mossa.

Mit słonego słonego potu - białe ślady na koszulce, tabletki, bidon

Stąd właśnie wziął się mit słonego potu - przekonanie, że białe ślady soli na koszulce oznaczają niedobór sodu, wymagający tabletek solnych i elektrolitów w bidonie. To dokładnie ten sam mit, który sprawił, że Jackie Mekler, pięciokrotny zwycięzca ultramaratonu Comrades, brał na trasie 8 tabletek solnych, wierząc, że chroni się przed skurczami.

Schwellnus: żadna publikacja nie pokazała niskiego sodu przy skurczu

Współczesną naukę o skurczach na trasie podsumował Martin Schwellnus z RPA, zbierając dowody, które powinny były zatrzymać ten mit od razu. Skurcze zdarzają się też w chłodzie - pływacy w zimnej wodzie dostają ich równie często. Temperatura ciała u biegaczy ze skurczem nie jest wyższa niż u tych, którzy finiszują obok, bez skurczu. Nazwa „skurcze cieplne” jest po prostu myląca - to nie upał wywołuje skurcz, tylko konkretna, powtarzalna praca mięśnia.

Schwellnus - sód normalny, skurcze zdarzają się też w chłodzie

Najważniejszy jest jednak inny fakt: nie istnieje ani jedna publikacja naukowa, która pokazałaby niski poziom sodu we krwi w samym momencie skurczu u biegacza. Są cztery osobne badania na ten temat - i we wszystkich sód wychodzi w normie. Zawodnicy ze skurczem nie są bardziej odwodnieni niż ci, którzy kończą tę samą trasę bez skurczu.

Teoria nerwowo-mięśniowa: zmęczenie osłabia hamulec

Skoro nie sól i nie odwodnienie, to co? Schwellnus proponuje teorię zmęczenia nerwowo-mięśniowego. Mięśnie pracujące w sposób powtarzalny - łydka uderzająca o asfalt, udo pedałujące na rowerze - z czasem się męczą, a zmęczenie osłabia odruchy hamujące i uwalnia coś w rodzaju „generatora skurczu” w układzie nerwowym, najprawdopodobniej na poziomie rdzenia kręgowego.

Teoria nerwowo-mięśniowa - łydka lokalnie, rdzeń kręgowy, zmęczenie

Stąd skurcz jest zjawiskiem lokalnym - dotyka konkretnego mięśnia, który akurat pracuje, a nie całego ciała naraz, jak dzieje się przy prawdziwej hiponatremii, czyli niebezpiecznie niskim poziomie sodu we krwi spowodowanym piciem zbyt dużej ilości wody. Przy hiponatremii skurcze są uogólnione i pojawiają się nawet w spoczynku - to zupełnie inny obraz kliniczny. Pomaga rozciąganie i odpoczynek, a nie sposób tego łatwo wytłumaczyć niedoborem soli w całym organizmie.

Sok z ogórków: odruch nerwowy, nie elektrolity

Skąd zatem popularny wśród trenerów folklor o soku z ogórków kiszonych na skurcze? Kevin Miller z Dakoty Północnej sprawdził to w laboratorium. Biegaczom, którzy stracili 3 procent masy ciała, sztucznie wywoływano skurcz łydki. 75 mililitrów soku z ogórków skracało czas trwania skurczu o 49 sekund w porównaniu z wodą albo brakiem jakiegokolwiek płynu - efekt pojawiał się już w około 90 sekund.

Sok z ogórków - Miller, odruch nerwowy, 90 sekund efekt

To zbyt szybko, żeby sód z soku zdążył się wchłonąć do krwi - płyn w tym czasie wciąż znajduje się w żołądku. Autorzy badania tłumaczą to inaczej: kwaśny smak w gardle uruchamia odruch nerwowy, który hamuje skurcz z góry, przez układ nerwowy, a nie przez dostarczenie elektrolitów. To mocne wsparcie dla teorii nerwowo-mięśniowej, nie dla hasła „dolej soli”.

Gatorade nie zapobiega skurczom - i nikt tego nie nagłaśniał

A sam napój sportowy? W innym badaniu po wysiłku sztucznie wywoływano skurcze u zawodników: po napoju Gatorade pojawiały się one w 69 procentach prób, a bez żadnego napoju - w 54 procentach. Autorzy wnioskowali wprost: nawodnienie i elektrolity nie zmieniają częstości skurczów. Gatorade Sports Science Institute tych wyników nie włączył do swojej narracji.

Gatorade 69% skurczów po napoju kontra 54% bez napoju

Oficjalne wytyczne z 2007 roku nadal radziły dodawać ćwierć łyżeczki soli stołowej do 300-500 mililitrów napoju przy pierwszych oznakach skurczu. Nauka Schwellnusa mówi coś innego: odpocznij i rozciągnij mięsień - sól w bidonie to tradycja wywodząca się z błędnie zrozumianej kopalni z 1923 roku.

Co mówić biegaczowi ze skurczem na 30. kilometrze

Co więc realnie powiedzieć zawodnikowi, który łapie skurcz łydki na 30. kilometrze biegu? Nie panikować, że „wysuszył się z soli” - jeśli je normalnie, ma zapas sodu na tygodnie, nie na jeden bidon. Skurcz to sygnał przeciążonego mięśnia i zmęczonego układu nerwowego, nie brakującej tabletki. Picie litrów izotoniku „na wszelki wypadek” może wręcz pogorszyć sprawę, bo przelewa organizm wodą, zamiast dostarczyć to, czego naprawdę brakuje: odpoczynku i rozciągnięcia. Sok z ogórka może pomóc dzięki odruchowi nerwowemu - ale to żaden dowód na to, że ktoś był niedosolony.

Co mówić biegaczowi - odpoczynek, rozciąganie, nie litry izotoniku

Paradoks stężenia: mniej soli w ciele, więcej we krwi

Noakes zbiera w swojej książce tabelę 30 badań sprzed ery mody na przelewanie się wodą - maratonów, biegów ultra, triatlonów, biegów na nartach. Zawodnicy pili wtedy mało albo według własnego uznania: wodę, colę, czasem nic. We wszystkich wiarygodnych przypadkach stężenie sodu we krwi po wyścigu było wyższe niż przed startem - zero spadków wynikających z samego biegu. Griffiths Pugh na maratonie pod Oxfordem w 1967 roku zmierzył wzrost ze 139 do 143 milimoli na litr - wzorzec się powtarza: masa ciała spada, sód we krwi rośnie.

To potwierdza też historia Cynthii Lucero, maratonki, która zmarła na obrzęk mózgu po maratonie bostońskim: gdyby na tym chłodnym biegu w ogóle nie piła, jej sód rósłby, a nie spadał. Upadła, bo dopiła litrami wody znacznie ponad to, co wypociła. Paradoks polega na tym, że po wyścigu łączna ilość sodu w organizmie bywa mniejsza, bo poszła w pot i mocz - ale stężenie we krwi mimo to rośnie, bo znika więcej wody niż soli.

Paradoks stężenia - probówka kontra ciało, niski sód w probówce przy przelewaniu

Niski wynik sodu w probówce nie zawsze oznacza brak soli w organizmie - przy przelewaniu wodą oznacza po prostu „zalanie”, mimo normalnej albo nawet podwyższonej całkowitej ilości soli w ciele. To błąd, który przez dekady popełniali lekarze na mecie: niski wynik w laboratorium odczytywali jako deficyt i podawali kolejną kroplówkę z wodą, zamiast słonego roztworu ratunkowego. Skurcze to nie sól. Sód we krwi podczas biegu, jeśli nie pijemy zbyt dużo, rośnie, nie spada. Hiponatremia to nadmiar wody, nie brak potu. W kolejnym artykule zaczynamy piąty rozdział książki - skąd naprawdę wziął się Gatorade, od toalety przy boisku szkolnym w 1965 roku po globalny biznes napojów sportowych.

Bibliografia

  • Tim Noakes, Waterlogged: The Serious Problem of Overhydration in Endurance Sports, Human Kinetics, 2012.

Zobacz inne artykuły

#1

Trening

Jak system Danielsa zmienia trening biegacza

#2

Fizjologia

Optymalizacja silnika biegacza – jak zrozumieć fizjologię, by biegać szybciej?

#3

Teoria Treningu

Tempa treningowe według metody Jacka Danielsa

#4

Filozofia Treningu

Siedem filarów inteligentnego biegania – jak filozofia Danielsa zmienia wszystko

#5

Diagnostyka

Mierz intensywność, biegaj szybciej – tętno i testy w metodzie Danielsa

#6

Planowanie

Architektura sukcesu: jak zbudować swój idealny sezon biegowy?

#7

Technika

Kadencja 180 – mit czy święty graal biegowej efektywności?

#8

Strategia

Mądry trening maratoński: magia tempa M i strategia walki z upałem

#9

Trening

Tempo progowe (Threshold) – sekret szybkości i przesuwania granic

#10

Trening

Maksymalizacja VO2max: jak prawidłowo biegać interwały (I-Pace) wg Danielsa?

#11

Technika

Rytmy (R-Pace): jak biegać szybciej, nie męcząc się bardziej?

#12

Strategia

Tapering i strategia startowa: jak przekuć trening w życiówkę?

#13

Psychologia Sportu

Metamorfoza biegacza: 5 etapów ewolucji świadomości

#14

Dla Początkujących

Jak zacząć biegać? Przewodnik "Od kanapy do biegacza" bez bólu i cierpienia

#15

Fizjologia

Fizjologia biegania: co tak naprawdę dzieje się w twoim ciele?

#16

Planowanie

Piramida treningowa: strategiczny plan budowania szczytowej formy

#17

Trening

Mniej kilometrów, więcej wyników: jak planować odpoczynek, by bić rekordy

#18

Trening

Marsz w biegu: paradoksalny sekret lepszych czasów

#19

Zawody

Sztuka startowania: kompletny przewodnik po zawodach od 5 km do półmaratonu

#20

Technika

Od walki do lekkości: zmień swoją technikę biegu

#21

Psychologia

Siła umysłu: jak biegać szybciej bez dodatkowego treningu?

#22

Psychologia

Trening mentalny: twój umysł to najpotężniejsze narzędzie

#23

Zdrowie

Z kontuzją w ruchu: jak mądrze przejść przez uraz i wrócić silniejszym

#24

Fizjologia

Od mózgu do mięśnia: ukryta maszyneria twojego biegu

#25

Fizjologia

Co napędza twój bieg? Poznaj swoje trzy biologiczne silniki

#26

Fizjologia

Twoje mięśnie to spektrum: czy możesz zmienić swoją genetykę?

#27

Biomechanika

Darmowa prędkość: odkryj sekret sprężystości w bieganiu

#28

Fizjologia

Zmęczenie: awaria silnika czy bezpiecznik w głowie?

#29

Psychologia

Zmęczenie to decyzja mózgu. Poznaj swojego wewnętrznego ochroniarza

#30

Psychologia

Chemia woli: dopamina kontra serotonina w bieganiu

#31

Psychologia

Oszustwo w służbie wyników: jak wiara przesuwa granice wytrzymałości

#32

Psychologia

RPE i matematyka bólu: jak twój mózg oblicza zmęczenie

#33

Fizjologia

VO2max: święty graal biegaczy czy wielki mit?

#34

Fizjologia

Kaskada tlenowa: fascynująca podróż tlenu od płuc do mięśni

#35

Fizjologia

Serce czy mięśnie? Gdzie tworzy się twój fizjologiczny korek?

#36

Trening

Matematyka treningowa: dlaczego plany z internetu często zawodzą?

#37

Fizjologia

Kłamstwo mlekowe: twój największy wróg to w rzeczywistości twój najlepszy przyjaciel

#38

Fizjologia

Twoje progi w bieganiu: LT1, LT2 i pułapka czarnej dziury

#39

Biomechanika

Ekonomia biegu: dlaczego twój silnik pali za dużo i jak to zmienić

#40

Biomechanika

Technika biegu: oprogramowanie, napięcie i paradoks brzydkiej formy

#41

Fizjologia

Sekret rezerwy prędkości: dlaczego maratończyk potrzebuje sprintu

#42

Fizjologia

Dlaczego upał niszczy twój bieg: fizyka, z którą nie wygrasz

#43

Psychologia

Biochemia wiary: jak twoje myśli zmieniają poziom testosteronu

#44

Fizjologia

Jak trening rozmawia z DNA: sekret adaptacji

#45

Fizjologia

Siła kontra wytrzymałość: dieta jako sygnał genetyczny

#46

Fizjologia

Dlaczego stres w pracy niszczy Twój trening: teoria wiadra stresu

#47

Fizjologia

Magia dwóch treningów dziennie: czy Double Days są dla amatora?

#48

Periodyzacja

Model lejka: dlaczego piramida treningowa Lydiarda pęka

#49

Trening

Jak trafić z formą w punkt: metoda zaciskania lejka

#50

Psychologia

Nauka to nie wszystko: pułapka danych i sztuka trenowania

#51

Periodyzacja

Potęga uproszczenia: co każdy trener musi wiedzieć, zanim napisze plan

#52

Fizjologia

Wielki test regeneracji: czy naprawdę wciskasz się w cudzy plan?

#53

Fizjologia

Jak podkręcić trening: wzmacniacze adaptacji i legalny bio-hacking

#54

Fizjologia

Jak zepsuć trening: tłumiki formy, lód i pułapka kofeiny

#55

Periodyzacja

Przeciąganie liny: sztuka równowagi i hierarchia potrzeb biegacza

#56

Periodyzacja

5 kroków do mistrzostwa: kompletny algorytm układania planu

#57

Fizjologia

Dlaczego zwalniasz: trzy wielkie modele zmęczenia

#58

Fizjologia

Modelowanie pod dystans: profil wroga na 800 m, 10 km i w maratonie

#59

Trening

Nowy język treningu: zapomnij o strefach tętna, liczy się specyfika

#60

Trening

Architektura treningu: jak samemu napisać idealną jednostkę

#61

Trening

Jesteś Dieslem czy Turbo: jak dopasować trening do swojego typu włókien

#62

Trening

Śmierć nudnych wybiegań: jak biegać bazę, żeby nie zamulać

#63

Trening

Koktajle treningowe: nowoczesne podejście do progu i interwałów

#64

Trening

Architektura sezonu biegowego: fazy, bloki specjalne i zasada "nigdy niczego nie zostawiaj"

#65

Trening

Dylematy codzienności: rano czy wieczorem i dlaczego warto biegać na głodzie

#66

Trening

Sztuka szczytowania: dlaczego odpoczynek może zabić Twoją formę

#67

Trening

Największe mity siłowni dla biegaczy

#68

Trening

Siłownia dla biegacza: jak budować moc i nie przybrać na wadze

#69

Zdrowie

Szaleństwo nawadniania: jak rada "pij dużo" zrobiła obrót o 180 stopni

#70

Zdrowie

Historia Cynthii Lucero: jak dobra rada o piciu wody może zabić

#71

Zdrowie

Ciało nie jest maszyną do katastrofy

#72

Zdrowie

Picie to słabość: jak biegali mistrzowie Comrades, zanim wynaleziono napój sportowy

#73

Zdrowie

Pragnienie nie kłamie

#74

Zdrowie

Zbrodnia niepicia: jak jedno badanie z Johannesburga wymyśliło mit odwodnienia

#75

Zdrowie

Reguła 2 procent i ad libitum

#76

Zdrowie

Sól, skarb sawanny: dlaczego biegacz je jej więcej, niż traci w pocie

Ten artykuł

jesteś tutaj

#78

Zdrowie

Jak powstał Gatorade

#79

Zdrowie

Udar cieplny to nie odwodnienie: dane, które odwracają całą reklamę

#80

Zdrowie

Pułapka laboratoryjna: jak badania bez wiatru zbudowały mit „pij maksymalnie”

#81

Zdrowie

Glukoza wygrywa z wodą: siedem wniosków, które wytyczne picia zignorowały

#82

Zdrowie

Mistrzowie wygrywali bez wody: jak powstały pierwsze zalecenia dotyczące picia na maratonie

#83

Zdrowie

Woda jako broń taktyczna: jak doktryna wojskowa trafiła na maraton

#84

Zdrowie

Apostoł picia: młody Tim Noakes

#85

Zdrowie

Hiponatremia biegacza to nie niedobór soli, tylko za dużo wody

#86

Zdrowie

Przelew, nie sól: dowód, który ostatecznie rozstrzygnął zagadkę hiponatremii

#87

Zdrowie

Im więcej pijesz, tym niższy sód: dowód z trzech kontynentów

#88

Zdrowie

Wojna o przyczynę hiponatremii: pieniądze kontra twarde dane

#89

Zdrowie

Trzy mechanizmy, które muszą się złożyć, żeby hiponatremia w ogóle powstała

#90

Zdrowie

Epidemia hiponatremii: od Ironmana po kanion, dżunglę i boisko futbolowe

#91

Zdrowie

Kroplówka na odwodnienie to nie lekarstwo na hiponatremię biegacza

#92

Zdrowie

Jak pić bezpiecznie na biegu: sześć mitów hydratacji, które warto znać

#93

Pływanie

Czym jest CSS w pływaniu i jak je policzyć

#94

Pływanie

5 stref treningowych CSS — co i kiedy pływać

#95

Pływanie

CSS w treningu triathlonisty — ile zajmie Ci 1500 m / 1900 m / 3800 m

#96

Pływanie

CSS vs FTP — jak przenieść wiedzę z roweru na basen

#97

Pływanie

Jak używać audio treningu pływackiego — krok po kroku

#98

Zawody

Ile trwa maraton? Średnie czasy i tempo na różne cele

#99

Trening

Jak przebiec 10 km w 50 minut: tempo i trening

#100

Zawody

Ile trwa półmaraton i jakie tempo na 2 godziny

Obejrzyj podcast, żeby utrwalić wiedzę!